Đa dạng hoá là làm sản phẩm mới cho thị trường mới, ô xa nhất của ma trận Ansoff, nơi gần như mọi thứ đều phải học lại. Với doanh nghiệp lớn, đa dạng hoá có thể là cách phân tán rủi ro giữa nhiều ngành. Với doanh nghiệp nhỏ, nó thường là cách chia mỏng tiền, người và sự chú ý của chủ ra nhiều nơi, trong khi mảng gốc còn cần được chăm.
Điều đó không có nghĩa đa dạng hoá luôn sai. Có những lúc nó là lựa chọn hợp lý, nhất là khi mảng mới tận dụng được thứ doanh nghiệp đã có. Bài này giúp bạn tách lý do đúng khỏi lý do sai, chọn kiểu đa dạng hoá ít rủi ro hơn, dựng hàng rào để mảng mới không kéo đổ mảng cũ, và dùng chatbot làm một hội đồng phản biện trước khi quyết.
Đa dạng hoá liên quan và không liên quan
Đa dạng hoá liên quan là mảng mới dùng chung một thứ quan trọng với mảng cũ: nguyên liệu, kênh bán, kỹ năng cốt lõi, hoặc niềm tin của một nhóm người. Một xưởng in bao bì mở thêm dịch vụ thiết kế nhận diện cho cửa hàng nhỏ dùng chung kỹ năng thiết kế và tệp khách quen biết. Một trang trại rau mở điểm đón khách tham quan dùng chung đất, cảnh quan và câu chuyện nông trại.
Đa dạng hoá không liên quan là mảng mới gần như không dùng chung gì, ngoài tiền và người chủ. Một cửa hàng điện thoại mở quán ăn, một công ty xây dựng nhỏ mở trung tâm ngoại ngữ. Lý do thường là chủ thấy mảng kia đang có lời, hoặc có cơ hội tình cờ như được mời góp vốn, được cho thuê mặt bằng rẻ.
Với doanh nghiệp nhỏ, khác biệt giữa hai kiểu rất lớn. Đa dạng hoá liên quan cho bạn một lợi thế khởi đầu, dù nhỏ. Đa dạng hoá không liên quan đặt bạn ngang hàng với người mới vào nghề, cạnh tranh với những người đã làm nghề đó nhiều năm. Ngoài ra còn có kiểu đi dọc chuỗi cung ứng, như nhà hàng tự trồng rau hay xưởng may tự mở cửa hàng bán lẻ; kiểu này vừa có điểm chung vừa đòi hỏi năng lực khác hẳn, nên cần đánh giá kỹ như một mảng mới thật sự.
Lý do đúng và lý do sai để đa dạng hoá
Phần lớn quyết định đa dạng hoá sai bắt đầu từ một lý do nghe hợp lý nhưng không đứng vững khi soi kỹ. Bảng dưới gom những lý do hay gặp.
| Lý do | Đánh giá | Vì sao |
|---|---|---|
| Mảng gốc đang có xu hướng thu hẹp kéo dài | Có thể đúng | Khi nhu cầu của mảng gốc giảm vì lý do cấu trúc, ở yên cũng là rủi ro; nhưng cần bằng chứng giảm thật chứ không phải một mùa xấu |
| Có tài sản hoặc năng lực dư dùng được cho mảng mới | Thường đúng | Tận dụng thứ đã trả tiền giúp chi phí thử thấp; điều kiện là mảng mới có nhu cầu thật |
| Mảng gốc có mùa vụ, muốn có doanh thu mùa thấp điểm | Có thể đúng | Nếu mảng mới dùng lại người và mặt bằng ở mùa thấp điểm, đây là lý do mạnh |
| Thấy người khác đang lãi ở ngành đó | Thường sai | Thấy được lợi nhuận, không thấy được năm năm học nghề và những người đã thua |
| Không muốn bỏ hết trứng vào một giỏ | Hay sai với doanh nghiệp nhỏ | Với nguồn lực nhỏ, chia giỏ thường làm cả hai giỏ đều yếu; phân tán rủi ro hiệu quả hơn ở cấp tài sản cá nhân |
| Chán mảng cũ, muốn làm điều mới | Sai nếu là lý do chính | Hứng thú là động lực tốt nhưng không phải lý do khách sẽ mua |
Hãy viết lý do của bạn ra một câu, rồi tìm dòng gần nhất trong bảng. Nếu lý do chính nằm ở nhóm thường sai, đó là tín hiệu để dừng lại suy nghĩ thêm, hoặc thử ở quy mô rất nhỏ.
Dựng hàng rào để mảng mới không kéo đổ mảng cũ
Nếu quyết định đa dạng hoá, điều quan trọng nhất là giới hạn thiệt hại khi thất bại. Các bước dưới đây áp dụng cho cả doanh nghiệp rất nhỏ.
- Tách sổ sách ngay từ ngày đầu: doanh thu, chi phí, tiền vốn của mảng mới ghi riêng, kể cả khi dùng chung người và mặt bằng. Phần dùng chung phân bổ theo một tỷ lệ cố định.
- Đặt hạn mức vốn: số tiền tối đa đưa vào mảng mới, chia làm các đợt, mỗi đợt chỉ giải ngân khi đạt mốc của đợt trước.
- Chỉ định người phụ trách riêng, có thời gian riêng. Nếu người đó là chủ, ghi rõ số giờ mỗi tuần và ai giữ chất lượng mảng gốc trong lúc đó.
- Đặt mốc đánh giá và tiêu chí dừng bằng văn bản, ví dụ giả định: sau chín tháng mảng mới chưa tự trang trải được chi phí trực tiếp thì thu hẹp.
- Cân nhắc tách pháp nhân khi mảng mới có rủi ro pháp lý hoặc nợ riêng. Việc này cần hỏi người làm kế toán và luật để chọn hình thức phù hợp.
Hàng rào nghe có vẻ bi quan, nhưng chính nó cho phép bạn thử mạnh tay hơn, vì biết trước mất tối đa là bao nhiêu.
Dùng AI làm hội đồng phản biện
Doanh nghiệp nhỏ hiếm khi có hội đồng quản trị để phản biện quyết định lớn. Chatbot có thể đóng vai một hội đồng gồm nhiều góc nhìn, miễn là bạn yêu cầu rõ và không dán dữ liệu nhạy cảm. Chuẩn bị bản mô tả mảng gốc và mảng định làm, thay tên doanh nghiệp, tên đối tác bằng ký hiệu, ghi số tiền ở dạng tỷ lệ hoặc khoảng.
Câu lệnh mẫu: "Đóng vai một hội đồng ba người: một người làm tài chính thận trọng, một người đã làm nhiều năm trong ngành mới mà doanh nghiệp định bước vào, và một khách hàng quen của mảng gốc. Mỗi người nêu ba lo ngại lớn nhất về kế hoạch dưới đây và một câu hỏi mà chủ doanh nghiệp phải trả lời được trước khi làm. Không khen, không kết luận chung chung."
Lượt tiếp theo: "Với từng câu hỏi hội đồng đưa ra, đề xuất cách tìm câu trả lời bằng quan sát hoặc thử nghiệm thật trong vòng một tháng." Lượt cuối: "Kế hoạch này là đa dạng hoá liên quan hay không liên quan? Chỉ rõ những gì thật sự dùng chung với mảng gốc và những gì chỉ có vẻ dùng chung."
Lượt cuối thường hữu ích nhất. Chủ doanh nghiệp hay tin rằng mảng mới "tận dụng được khách cũ", nhưng khi viết ra cụ thể, khách cũ của cửa hàng vật liệu xây dựng chưa chắc là người sẽ mua nội thất trang trí. Chatbot không biết câu trả lời đúng, nhưng nó buộc bạn nói rõ giả định để tự kiểm. Mọi nhận định về quy mô ngành mới mà chatbot đưa ra đều phải kiểm nguồn trước khi tin.
Đa dạng hoá theo mùa vụ: trường hợp hay gặp và dễ biện minh nhất
Nhiều doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam sống theo mùa: cơ sở làm bánh trung thu bận vài tháng rồi rảnh, xưởng may đồng phục học sinh dồn việc trước năm học, dịch vụ du lịch biển đông khách mùa hè rồi vắng. Ở mùa thấp điểm, người và máy vẫn phải nuôi. Đa dạng hoá để lấp mùa thấp điểm là lý do mạnh vì mảng mới dùng lại chính nguồn lực đang để không, chi phí thêm chỉ là phần biến đổi.
Điều kiện để kiểu này thành công là mùa của mảng mới phải thật sự lệch với mùa của mảng gốc, và kỹ năng không cách quá xa. Xưởng may đồng phục học sinh nhận may đồng phục công ty vào cuối năm là hợp lý; xưởng đó mở quán cà phê để có doanh thu mùa thấp điểm thì gần như là một doanh nghiệp khác hẳn.
Cẩn thận với một cái bẫy: mảng phụ thành công đến mức lấn sang mùa cao điểm của mảng chính, hai mảng tranh nhau người đúng lúc bận nhất. Hãy quyết định trước mảng nào được ưu tiên khi hai mùa chạm nhau, và báo trước cho khách của mảng phụ về khả năng nhận việc theo từng thời điểm trong năm.
Ví dụ giả định: trang trại rau ở Lâm Đồng mở điểm đón khách
Một trang trại rau nhỏ ở Lâm Đồng bán rau cho các cửa hàng ở thành phố. Đây là ví dụ giả định. Chủ trang trại thấy nhiều khách du lịch dừng xe chụp ảnh nhà kính và định mở điểm đón khách tham quan, kèm vài phòng nghỉ. Đây là đa dạng hoá: khách là du khách chứ không phải cửa hàng, sản phẩm là trải nghiệm và chỗ ở chứ không phải rau.
Khi qua hội đồng phản biện, những gì dùng chung được ghi rõ: đất, cảnh quan, câu chuyện về rau sạch, và một phần lao động mùa thấp điểm. Những gì phải học lại: đón tiếp khách, đặt phòng, an toàn cho khách trong khu sản xuất, giấy phép liên quan đến lưu trú. Lo ngại lớn nhất là mùa cao điểm du lịch trùng với lúc trang trại cần nhiều người nhất.
Chủ trang trại quyết định thử phần ít rủi ro trước: nhận khách tham quan theo đoàn có hẹn vào cuối tuần, chưa xây phòng nghỉ. Sổ sách tách riêng, hạn mức đầu tư nhỏ, đánh giá sau một mùa. Nếu khách tham quan quay lại hoặc giới thiệu người khác, mới tính đến bước tiếp theo. Ví dụ cho thấy đa dạng hoá không nhất thiết phải là bước nhảy lớn; nó có thể bắt đầu bằng phiên bản nhỏ nhất của mảng mới.
Dấu hiệu nên rút khỏi mảng mới
Rút lui đúng lúc là một phần của chiến lược đa dạng hoá, không phải thất bại. Các dấu hiệu sau, xuất hiện cùng lúc, là lý do nghiêm túc để thu hẹp hoặc dừng:
- Mảng mới liên tục cần thêm vốn ngoài hạn mức, mỗi lần đều có lý do "chỉ thêm lần này".
- Chất lượng hoặc khách hàng của mảng gốc bắt đầu đi xuống vì chủ và người giỏi bị kéo sang mảng mới.
- Các câu hỏi hội đồng phản biện nêu ra từ đầu vẫn chưa có câu trả lời sau nhiều tháng.
- Mảng mới có doanh thu nhưng không có khách quay lại, phải liên tục tìm khách mới với chi phí cao.
- Bạn bắt đầu nói về mảng mới bằng hy vọng thay vì bằng con số.
Khi rút, hãy giữ lại những gì học được và những tài sản còn dùng được cho mảng gốc. Một quyết định dừng đúng lúc giữ cho doanh nghiệp đủ sức thử hướng khác sau này. Các bước đóng một hoạt động về mặt vận hành có hướng dẫn riêng ở trang AI Quản Trị.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp nhỏ có nên đa dạng hoá để giảm rủi ro không?
Thường không nên nếu lý do chỉ là giảm rủi ro. Với nguồn lực nhỏ, chia ra nhiều mảng dễ làm mảng nào cũng yếu. Đa dạng hoá hợp lý hơn khi mảng gốc đang thu hẹp kéo dài, hoặc khi mảng mới tận dụng được tài sản, kỹ năng có sẵn.
Đa dạng hoá liên quan là gì?
Là mở mảng mới dùng chung một thứ quan trọng với mảng cũ như nguyên liệu, kênh bán, kỹ năng cốt lõi hoặc niềm tin của một nhóm khách. Kiểu này cho bạn lợi thế khởi đầu và thường ít rủi ro hơn đa dạng hoá không liên quan.
Có nên tách mảng mới thành công ty riêng không?
Tuỳ rủi ro pháp lý, nợ và quy mô của mảng mới. Ít nhất nên tách sổ sách ngay từ đầu. Việc tách pháp nhân cần hỏi người làm kế toán và luật để chọn hình thức phù hợp với trường hợp cụ thể.
Chatbot giúp được gì khi quyết định đa dạng hoá?
Chatbot có thể đóng vai hội đồng phản biện từ nhiều góc nhìn, liệt kê lo ngại và câu hỏi cần trả lời, giúp bạn nói rõ giả định. Nó không biết thị trường thật của bạn, và số liệu nó đưa ra về ngành mới phải được kiểm nguồn.
Bao lâu thì nên đánh giá một mảng kinh doanh mới?
Nên đặt mốc từ trước, thường từ sáu đến mười hai tháng tuỳ ngành, cùng tiêu chí rõ ràng như tự trang trải chi phí trực tiếp hoặc có tỷ lệ khách quay lại nhất định. Đặt mốc trước giúp tránh kéo dài vì hy vọng.
Đi dọc chuỗi cung ứng có phải đa dạng hoá không?
Có thể coi là một dạng, như nhà hàng tự trồng rau hay xưởng may mở cửa hàng bán lẻ. Kiểu này có điểm chung với mảng gốc nhưng đòi hỏi năng lực khác hẳn, nên cần đánh giá kỹ như một mảng mới thật sự.